Kurumsal Ruh Sağlığı
Vardiyalı çalışma, uyku ve dikkat
Vardiyalı çalışma, gündüz uyanık kalmaya ayarlı bir biyolojik ritmi işin saatine uydurmayı gerektirir. Bu uyum tam olarak sağlanamadığı için uyku süresi ve niteliği etkilenir, dikkat ise bu etkilenmenin en görünür sonucudur.
Vardiyalı çalışma uykuyu neden bozar
Vardiyalı çalışmanın uykuyu etkilemesinin nedeni, insanın uyku ve uyanıklık düzeninin gün ışığına bağlı bir iç ritimle çalışmasıdır. Gece vardiyasından çıkan bir kişi, biyolojik olarak uyanıklığın arttığı saatlerde uyumaya çalışır. Buna dış koşullar eklenir: gündüz ortamı daha aydınlık ve daha gürültülüdür, ev içindeki hayat sürmektedir, telefon ve günlük işler gündüz saatlerine denk gelir. Sonuç genellikle uykunun tamamen ortadan kalkması değil, kısalması ve bölünmesidir. Bu eksiklik gün gün birikir ve tek bir uzun uykuyla tamamen kapanmaz. Sürekli gece çalışanlarda kısmi bir uyum gelişebilir, ancak hafta sonları ve izin günlerinde düzen gündüz hayatına geri döndüğü için bu uyum çoğunlukla tamamlanmadan bozulur. Dönüşümlü vardiyada ise vücut her değişimde yeniden ayar yapmak zorunda kalır. Bu nedenle vardiyalı çalışanın uyku sorunu bir alışkanlık meselesi değildir ve kişisel disiplinle tamamen çözülmez. Uyku düzenine dair öneriler yardımcı olabilir, ancak çizelge, dinlenme aralığı ve ulaşım süresi değişmeden bu önerilerin etkisi sınırlı kalır.
Uyku eksikliğinin dikkat üzerindeki etkisi
Uyku eksikliğinin en tutarlı sonucu, dikkatin sürdürülebilirliğinde düşüştür. Etkilenen şey genellikle bir işi hiç yapamamak değil, aynı işi yaparken tepki süresinin uzaması, dikkatin kısa aralıklarla kopması ve hatanın fark edilmesinin gecikmesidir. Buna karar verme hızının ve esnekliğin azalması eklenir; alışılmadık bir durum ortaya çıktığında uykusuz bir kişi rutini sürdürme eğilimi gösterir. Uygulama açısından önemli olan nokta şudur: kişinin kendi değerlendirmesi güvenilir değildir. Uykusuzluk arttıkça kişinin kendini ne kadar etkilenmiş hissettiği ile gerçek performansı arasındaki fark açılır, bu yüzden "ben alışkınım" ifadesi bir ölçüm yerine geçmez. Vardiya planlamasında bu, kişisel beyana değil düzenin kendisine bakmayı gerektirir. Etkinin herkeste aynı olmadığı da doğrudur. Yaş, mevcut sağlık durumu, ev düzeni ve işe geliş gidiş süresi kişiden kişiye belirgin fark yaratır. Bu farklar kurumun düzeni tek tek kişiye göre kurmasını gerektirmez; ancak vardiya değişikliği taleplerini gerçek bir bilgi kaynağı olarak görmesini gerektirir. Sürekli aynı yönde gelen talepler, çizelgede bakılacak bir yer olduğunu gösterir.
Vardiya düzeninin genel etkileri
Vardiya düzeninin nasıl kurulduğu, vardiyalı çalışmanın kendisi kadar belirleyicidir. Uygulamada üzerinde en çok durulan başlıklar şunlardır: vardiyalar arasında bırakılan dinlenme süresinin gerçekten dinlenmeye yetip yetmediği, yön değişiminin sıklığı, üst üste kaç gece çalışıldığı ve çizelgenin ne kadar önceden bilindiği. Son madde çoğu zaman gözden kaçar; bir sonraki haftanın vardiyasını son anda öğrenen kişi uykusunu, ulaşımını ve ev düzenini planlayamaz, bu da belirsizliğin kendisini ayrı bir yük haline getirir. Kocaeli gibi sanayi yoğun bir yerde buna işe geliş gidiş süresi eklenir: servis saatleri vardiya saatiyle birleştiğinde, kağıt üzerindeki dinlenme aralığı fiilen belirgin biçimde kısalır. Planlama yapılırken kapıdan kapıya geçen sürenin hesaba katılması gerekir. Vardiya değişim saatinin kendisi de ayrı bir başlıktır. Çok erken başlayan bir sabah vardiyası, uyku süresini gecenin sonundan keser ve bu kayıp gün içinde telafi edilmez. Aynı biçimde, hafta tatilinin ve izinlerin çizelgeye nasıl yerleştiğine bakmadan yapılan bir dinlenme hesabı eksik kalır.
İş kazası riskiyle ilişkisi
Yorgunluk ve dikkat dalgalanması, iş güvenliği açısından psikososyal risklerin en somut biçimde karşılık bulduğu yerdir. Bağlantı dolaylı değildir: makine kullanımı, yüksekte çalışma, araç sürme ve kimyasalla temas gibi işlerde tepki süresindeki gecikme doğrudan sonuç doğurabilir. Bu nedenle vardiya düzeni, mesai uzatma kararları ve fazla çalışma uygulamaları güvenlik konusudur ve yalnızca insan kaynakları başlığı altında değerlendirilmemelidir. Olay ve ramak kala kayıtları incelenirken saatin ve vardiya sırasının da not edilmesi, kurumun elindeki en pratik bilgi kaynaklarından biridir; bu veri zaten kayıtlarda bulunduğu için ek bir çalışma gerektirmez. Burada amaç bir oran hesaplamak değil, tekrar eden bir örüntü olup olmadığını görmektir. Vardiya sonu saatlerinde yoğunlaşan bir örüntü, planlamaya bakmak için yeterli bir gerekçedir. Aynı mantık işe geliş gidiş için de geçerlidir. Gece vardiyası çıkışında araç kullanan çalışanların yolda geçirdiği süre, tesis dışında kaldığı için genellikle hesaba katılmaz; oysa yorgunluğun sonucu orada da ortaya çıkar ve kuruma dolaylı olarak geri döner.
Kurumun elindeki düzenleme alanı
Kurumun bu başlıkta yapabileceği şeylerin çoğu, çalışanın uyku alışkanlığını değiştirmeye çalışmakla değil, düzenin kendisiyle ilgilidir. Çizelgenin önceden ve değişmeyecek biçimde duyurulması, vardiyalar arasındaki aralığın ulaşım süresiyle birlikte hesaplanması, gece vardiyasında molanın gerçekten kullanılabilir olması ve dinlenme alanının bu iş için uygun olması somut başlıklardır. Dikkat gerektiren işlerin vardiyanın hangi saatine yerleştirildiği de bir tercihtir. Fazla mesainin istisna mı yoksa süreklilik mi olduğu, üzerinde en çok konuşulması gereken konudur, çünkü sürekli hale gelen fazla çalışma tüm dinlenme hesabını geçersiz kılar. Çalışana yönelik bilgilendirme yararlıdır ancak tek başına yeterli değildir; düzen değişmeden verilen uyku önerisi, sorumluluğu yeniden çalışana devretmiş olur. Bu başlıkta atılacak adımların çoğu ayrıca izlenebilir niteliktedir. Çizelgenin kaç gün önceden duyurulduğu, son dakika değişikliklerinin sayısı, fazla mesainin ekipler arasındaki dağılımı ve vardiyalar arasındaki en kısa aralık, kurumun elinde zaten bulunan bilgilerdir. Bunlara düzenli bakmak, yeni bir çalışma başlatmadan iyileştirme alanı bulmanın en hızlı yoludur.
İlgili sayfalar